قلعه آلانیا که بر شبه‌جزیره‌ای به وسعت 10 هکتار در امتداد آب‌های فیروزه‌ای مدیترانه برافراشته شده، یک میراث تاریخی استثنایی است که آثار گذشته را در میان دیوارهای باشکوهش، که حدود 6 کیلومتر امتداد دارند، حفظ کرده است. این قلعه که میزبان تمدن‌های متعددی از دوران هلنیستی و روم گرفته تا بیزانس، سلجوقیان آناتولی و امپراتوری عثمانی بوده، صرفاً یک سازه دفاعی نیست، بلکه موزه‌ای روباز و باشکوه است که تاریخ غنی، تنوع فرهنگی و اهمیت راهبردی آلانیا را به نمایش می‌گذارد.
آلانیا نخستین بار در متون تاریخی با نام کوراکسیون ثبت شد که ریشه‌اش به قرن چهارم پیش از میلاد بازمی‌گردد. این شهر که استرابون، جغرافیدان باستانی، از آن یاد کرده، دروازه مهمی به سیلیسیه از سمت غرب بود. به‌دلیل زمین صخره‌ای پرشیب و بندر امن، کوراکسیون در قرن دوم پیش از میلاد به پناهگاه دزدان دریایی و شورشیان تبدیل شد. دیوارهای دفاعی هلنیستی که به دوران دیودوتوس تریفون بازمی‌گردند، هنوز شاهد این گذشته پرتلاطم هستند.
در سال 65 پیش از میلاد، نبرد کوراکسیون به سلطه دزدان دریایی پایان داد؛ زمانی که رومیان به فرماندهی پمپه بر آنان پیروز شدند. شهر در دوران روم توسعه یافت، استحکاماتش گسترش پیدا کرد و سکه‌هایی به نام امپراتوران ضرب شد. امروز نمونه‌هایی از این سکه‌ها در موزه آلانیا دیده می‌شود.
در دوران بیزانس، شهر با نام کالونوروس به معنای «کوه زیبا» شناخته می‌شد و همچنان بندری مهم برای تجارت مدیترانه و کشتیرانی دریایی بود. کلیسای درون ارگ درونی، عرب اولیاسی، ویرانه‌های صومعه در دماغه جیلوارداه و دیوارهایی با برج‌های دایره‌ای از جمله بناهای مهمی هستند که میراث معماری و فرهنگی این دوره را نشان می‌دهند.
فصل تازه‌ای از تاریخ قلعه آلانیا در سال 1221 آغاز شد، زمانی که علاءالدین کیقباد اول، سلطان سلجوقی، کنترل شهر را در دست گرفت. این شهر که نامش به «عالیه» تغییر یافت، یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های دریایی امپراتوری سلجوقی شد. عالیه که نقش مهمی در تجارت مدیترانه داشت، با مناطق مختلفی به‌ویژه مصر و سوریه ارتباط تجاری برقرار کرد. بازرگانان جنووایی، ونیزی و فلورانسی برای خرید ادویه، کتان، شکر و چوب سدر ارزشمندی که در کشتی‌سازی به کار می‌رفت، به اینجا سفر می‌کردند. بازرگان ایتالیایی فرانچسکو بالدوچی پگولوتی نیز در کتاب Pratica della Mercatura به واحدهای اندازه‌گیری مورد استفاده در عالیه اشاره کرده و اهمیت این شهر را در تجارت بین‌المللی برجسته ساخته است.
بناهای باقی‌مانده دوران سلجوقی از مهم‌ترین عناصر هویت تاریخی قلعه‌اند. دیوارهای عظیم دفاعی و آب‌انبارهای بزرگ، کشتی‌سازخانه آلانیا، برج سرخ، توپخانه، مجموعه کاخ ارگ درونی، احمدک، مسجد آکشبه، مسجد آندیزلی و حمام‌های تاریخی، سنت‌های معماری و نظام‌های دفاعی آن دوره را بازتاب می‌دهند.
پس از افول سلجوقیان، عالیه زیر سلطه قدرت‌های سیاسی مختلفی قرار گرفت و در سال 1471 بخشی از امپراتوری عثمانی شد. در دوره عثمانی، مسجد سلیمانیه در قلعه بالایی، بدستان (بازار سرپوشیده)، بازار سنتی و خانه‌های تاریخی ویژه آلانیا به هویت فرهنگی شهر افزودند. در دوران جمهوری، این شهر به درخواست مصطفی کمال آتاتورک، نام کنونی خود، یعنی آلانیا، را پذیرفت.
تاریخ قلعه آلانیا نه‌تنها از طریق بناهای معماری، بلکه از خلال روایت‌های مسافرانی که از منطقه دیدن کرده‌اند نیز آشکار می‌شود. در سال 1332، ابن بطوطه از چوب باکیفیتی یاد کرد که از منطقه به مصر صادر می‌شد. در قرن هفدهم، کاتب چلبی شکوه قلعه را با قلعه بغداد مقایسه کرد و به فراوانی پنبه، ابریشم و کنجد در منطقه اشاره کرد. اولیا چلبی که در سال 1671 از آنجا دیدن کرد، توصیف‌های دقیقی از خانه‌ها، مدرسه‌ها، مکتب‌خانه‌ها، کاروانسراها، مغازه‌ها و پله‌های پرشیب آن ارائه داد.
پژوهشگر سیتون لوید نیز شهر را در کتاب Alaiyye بررسی کرد و آن را به پنج منطقه اصلی تقسیم نمود که با استحکامات از یکدیگر جدا می‌شدند. این مناطق شامل ناحیه هلالی‌شکل اطراف برج سرخ و کشتی‌سازخانه، تپه شیبدار بالای آن، ناحیه میان احمدک و ارگ درونی، خود ارگ درونی و دماغه جیلوارداه بودند. این طبقه‌بندی ساختار تاریخی و جغرافیایی قلعه آلانیا را نشان می‌دهد.
قلعه آلانیا که طی قرن‌ها ردپای تمدن‌های مختلف را حفظ کرده، همچنان یکی از شگفت‌انگیزترین میراث تاریخی مدیترانه است. از دیوارهای دفاعی باستانی و بناهای باشکوه سلجوقی گرفته تا معماری سنتی عثمانی و روایت‌های مسافران، هر گوشه داستانی متفاوت دارد.
امروز بازدید از قلعه آلانیا یعنی سفری در زمان؛ از پناهگاه دزدان دریایی تا یک بندر تجاری بزرگ، و از یک پایگاه دریایی قدرتمند سلجوقی تا یک میراث فرهنگی ارزشمند. با چشم‌اندازهای باشکوه بر مدیترانه، طبیعتی نفس‌گیر و شخصیت تاریخی غنی‌اش، قلعه آلانیا همچنان گذشته را به حال پیوند می‌دهد. این مکان برای هرکسی که می‌خواهد تاریخ آلانیا را کشف کند و میراث تمدن‌هایی را که آن را شکل داده‌اند بشناسد، مقصدی ضروری است.